Sunken Garden

Masaya kong tinitigan ang mga ulap habang inaamoy ang kulay-kaking damong kinauupuan. Tag-araw pero hindi alintana ang init ng simoy ng hangin, parang magiliw na haplos ng isang bata. Tag-araw, pero parang isang malawak at umaawit na lilim ang mga ibon sa langit. Musika ang tawanan ng mga batang naglalaro ng habulan sa kabilang dako ng parke. Nakakatuwang panoorin ang mga nangingibig sa ilalim ng mga puno. Payapa.

Naisip kong maraming sekretong itinatago ang parkeng ito, mga sekretong nabunyag sa ibabaw ng mga damong handang kumalinga sa mga gustong magbuhos ng tuwa o luha, sa ilalim ng mga punong hindi tatalikuran ang talumpati ng sinuman. Makailang beses na rin akong nakakita ng mga umiiyak – mag-isa o grupo – at nakarinig ng mga humahalakhak habang hinihintay ang paglubog ng araw. Ito ang tahanan ng mga taong nais maranasan ang yakap ng isang mapayapang mundo, taliwas sa pangungutya.

Ate, bili ka na. Pasensya na, ah, may ipit pa kasi ako. Sige na, ‘te, baon ko lang bukas. Pasensya na talaga. Saan ka ba nag-aaral? D’yan lang po sa Balara. Anong grade mo na? Greyd 6 na po ako, ‘te. Alam mo, ‘te, ga-gradweyt na nga po ako sa linggo. Huwaw! Astig, ah, congratulations. Gusto ko pong yumaman. Ako rin, pareho pala tayo ng pangarap. Pag-igihan mo lang ‘yang pag-aaral mo. Eh di itutuloy mo yung high school? Opo, siguro. Asan ba mga magulang mo? Baket ka nagtitinda? Yung nanay ko po nangangalakal din dito ng basura, yung tatay ko po iniwan na kami. May pamilya na s’yang iba. Sinasaktan n’ya nga po ang nanay ko dati. Eh, yung mga kapatid mo? Yung kuya ko po, hindi na nag-aaral, nagsusugal lang po tapos hindi pa nagta-trabaho, sinisigawan n’ya pa nanay ko tsaka sinasaktan kami kapag hindi s’ya binibigyan ng pera. Yung ate ko po hayskul, ako yung sumunod sa kanya. Tsaka yung bunso, greyd 1 po. Pareho pala tayo ng istorya ng buhay, eh. Ha? Baket po? Mahabang istorya, pero magulo rin ang pamilya namin. Pero kahit na magulo, gusto ko pa ring yumaman, marami akong pangarap para sa kanila na gustong tuparin. Hehe. Ako rin po! Yung nanay mo na lang pala kasama n’yo. Paglaki ko gusto ko magkaroon ng power. Para pag matanda na nanay ko pababatain ko s’ya. Ayos, ah! Gusto ko rin n’yan. Sabi n’ya sa akin dati, gusto n’ya raw kapag namatay na s’ya, dun s’ya ililibang sa isang malaking bahay, yung parang sa mga intsik, para pag magbibisita kami may matutuluyan kami. Para raw hindi s’ya dadaan-daanan lang tsaka tatapaktapakan kapag may mga dumadaan. Okey lang daw na nasasaktan s’ya ngayon, pero ayaw n’ya raw po kapag patay na s’ya. Kawawa naman nanay mo, eh di s’yempre mahal na mahal mo s’ya? Opo. Ilang beses ka bang mag ‘I love you’ sa isang araw? Hindi po. (Tawa.) Nahihiya po ako. Hindi ko nga po maibigay yung mga kard na ginagawa sa skul kapag balemtayms. Aasarin lang ako ng bunso kong kapatid, parati akong inaasar nun, eh. ‘Te, anong pangalan mo? Ako? *toot* Ikaw? Jepriy po. May boyfriend na po kayo? Baket ka nagtatanong? Liligawan mo ako? (Tawa.) Hindi po. Wala lang po kasi kaleyj na kayo, diba? Wala, eh. Di naman kailangan sa buhay ‘yan, di naman ako payayamanin n’yan. (Tawa.) ‘Te, may tugtog ba ‘yan? Alin? ‘Yan, o, yung nakasabit sa leeg mo. Ah, ito? Oo, gusto mong makinig? Sige! Eraserheads ‘yan. Alam ko ‘to, ah. Maliit na butas lumalake! Konteng gusot dumarame…’Te, o! May eroplano. Oo nga…taas ng lipad, ‘no?

Kaleyj

Nagsimula na ang klase. Halatang may pag-aalinlangan kong binati ang bago kong kurso. Sumagi sa isip ko na baka mali ang papasukin ko, na baka magsisi ulit ako, maraming beses. Pinilit kong patakbuhin ang aking imahinasyon, maari rin sigurong maganda ang hinaharap ko rito, maari rin sigurong mahanap ko ulit ang nawawala kong pagkatao. Nahirapan ako. Pero sige, subok lang.

Inaamin kong naguguluhan pa rin ako. Alam kong hindi ko naman talaga gusto ang kurso dahil hindi naman talaga ito ang pangarap ko. Kaya lang naman ako lumipat kasi wala na akong ibang mapagpilian. Wala na rin akong magagawa, heto na, eh.

Dalawang semestre na ang lumipas. Summer sunshine na pero sa dormitoryo pa rin ako nakatira. Nag-aaral kahit bakasyon. Sa bagay, sanay naman ako – hindi rin naman ako umuwi sa nakalipas na dalawang bakasyon.

Dalawang semestre na ang lumipas pero hindi pa rin nagbabago ang pangarap ko. Simple lang naman ang pangarap ko: ang malaman kung ano talaga ang pangarap ko.

Six years old yata ako ng ginusto kong maging abogado. Sabi kasi ng tatay ko ‘yon daw ang nababagay sa akin at para raw may magtanggol sa kanya kapag dumating ang panahong kailangan n’yang humarap sa hukuman.

Fourteen years old naman ako ng plinano namin ng nanay ko na sa halip na kumuha ng kurso upang ihanda ang sarili sa pagiging abogado, mag-Nursing na lang daw ako. Maraming pera kasi doon – hindi ka lugi. Sige! Sounds good!

Fifteen years old ako ng malaman kong ayaw ko palang mag-Nursing – ito ay matapos kong pumasa sa pinakamatanyag na unibersidad sa bansa. Itinuloy ko ang kursong Computer Science. Sosyal naman ang titulo ng kurso at mahilig naman ako sa kompyuter. Pero bago nangyari ‘yon nagkaroon kami ng mahabang diskusyon ni nanay, pinagalitan n’ya ako. Dapat daw mag-Nursing ako kasi andun daw yung pera – ano naman daw ang mapapala ko sa Computer Science? (Hindi n’ya pa kasi alam noon na Php150,000 ang suweldo ng isang Computer Scientist sa Singapore.) Pero sa huli, ako ang nagwagi. Ang sabi ko sa kanya ‘akong bahala sa’yo.’

Seventeen years old, patapos na ang unang semestre ng ikalawang taon ko sa unibersidad, nagsimula akong mapaisip. Binalikan ang mga class cards, tinitigan ang mga grado. INC -> 3, 4.0 -> 3.0, 5.0, etc. Syet.

Seventeen years old, matapos ang mahabang Christmas vacation, muli kong nalanghap ang maruming hangin ng Quezon City. Enero…

Tuldok: Ma, gusto kong mag-shift. *pilit na pinipigilan ang pag-hikbi*

Nanay: Ha? Sige. Anong kurso?

Eighteen years old ako ng nalaman kong natanggap ako sa Kolehiyo ng Pantahanang Ekonomiya, sa kursong BS HRIM.

Eighteen years old, dise-otso. Ngayon. Nangangarap pa rin ako kahit nahihiya na ako sa sarili ko at sa mga umaasa at aasa pa sa akin.

Apat na araw. Kaarawan ko na. Natatakot akong baka hindi ko pa rin alam kung ano ang pangarap ko.

Tanga

May mga taong ipinanganak sa pamilya ng mga relihiyoso, yung tipong bawat anak ng mga tiyahin mo…pari. Yung iba naman sa pamilya ng mga sundalo, kaya mahirap kung bakla ka. Pero paano naman kaya mabuhay sa loob ng pamilya ng mga negosyante?

May lahi akong Intsik, hindi nga lang halata. Purong Pilipino kasi ang tatay ko at kalahating Instik naman si nanay. Yung lolo ko ang purong Intsik, oo, yung tipong bulol magsalita ng lengguwahe natin. Kasama si lolo sa henerasyon ng mga Intsik na umalis ng Tsina ilang taon matapos ang Ikalawang Opium War. Hindi ko na s’ya naabutan pero maraming beses ko na rin pinagmasdan ang histura n’ya sa mga litratong nakatago sa maliit na silid-bihisan ni nanay. At napansin ko rin na iilan lang sa walong anak n’ya ang nagmana sa kanya. Isa si nanay doon. Hindi maikakailang may dugong Instik ang nanay ko. Unat ang buhok, maputi at makinis, at singkit ang mga mata. Hindi mayaman ang pamilya nila pero masipag daw si lolo, hindi nga lang gaano marunong magtago ng pera. Nag-aral sa Chinese school ang nanay ko, pero hindi s’ya natutong magsalita ng diretso sa Fookien at Mandarin. Numero at ilang salita lamang ang natutunan n’ya, ganoon rin ang sitwasyon ng mga kapatid n’ya. Nagdesisyon s’yang mag hanap-buhay noong nagtapos s’ya sa sekondarya, simula noon…paghahanap na ng pera ang naging buhay n’ya. Uso pa ang fixed marriage noon kaya ipinagkasundo si nanay sa isang lalaki na mula sa pamilyang puro Intsik. Hindi n’ya gusto kaya nakipagtanan s’ya sa iba, sa tatay ko.

Bangungot ang unang dalawang taon ko sa grade school, pinag-aral ako sa Chiang Kai Shek School sa probinsya. Magaling at kasama ako sa mga natatangi sa regular na klase (English, Math, Science, etc), pero bobo naman ako sa Intsik. Hindi Intsik si tatay, hindi diretso mag-Intsik si nanay kaya hindi ako na-praktis sa bahay. Makalipas ang dalawang taon, inilipat ako sa public school.

Magaling na negosyante si nanay. Isa s’ya sa tatlong babae sa kanilang magkakapatid. S’ya rin ang may pinakamalaking negosyo. Malaki ang tubo. Yun nga lang, ipinambabayad lang sa interes ng utang sa bangko (mahabang istorya ‘yan, ‘wag na natin pag-usapan).

Magaling na negosyante si nanay, yun nga lang pumapaltos sa pagiging ina at asawa. Hindi naman masamang ina at asawa ang nanay ko — sa katunayan, mabait s’ya at ‘yan na rin ang naging problema. Sa sobrang bait tila ba nagpapakamanhid na s’ya at nagpapakabulag sa mga ginagawa ng asawa’t mga anak n’ya. Ika nga nila, isang modern martyr. Nasasaktan ako tuwing naririnig ang mga katagang ‘yan kapag inilalawaran nila ang nanay ko, s’yempre, nanay ko ‘yon, eh, at ang pagiging martir ay higit na negatibo kaysa positibong katangian. Minsan nasasambit ko rin ‘yan kapag napapagalitan ko s’ya, minsan nga nadudulas pa ako’t binabansagan ko s’yang tanga. Totoo naman yun at wari ko’y alam n’ya rin na tanga s’ya.

Balik sa pagiging negosyante, marami kaming negosyo — may hardware, feed shop, tailoring shop, bumibili rin kami ng copra, nagtitindang tiles, at lumber dealer ang nanay ko — at lahat ng iyan sabay-sabay na pinamumunuan ng nanay ko. Magaling, masipag, s’ya ‘yan. Rich kids nga raw kami. (Akala lang nila ‘yan.)

May kanya-kanya ring negosyo ang mga tiyahin ko. Yung pinakamatanda, may bakery at feed shop, malakas ang negosyo niya. May tatlo s’yang anak, lahat nagtapos ng kursong Business Administration – yung una: Major in Marketing, yung pangalawa: Major in Management, at yung bunso: Major in Entrepreneurship. Kinarir nila. Lahat ng ari-arian ng tiyahin ko, nakapangalan na sa tatlo n’yang mga anak. Pati na rin ang mga negosyo, magagaling naman ang mga pinsan ko, hindi maikakailang mga negosyante. Isang taon lang ang tanda sa akin ng bunso nila – manager na ng bakery, may dalawang bahay na. Yung nag-iisang babae, yun yung pangalawa, halos tatlong taon ang tanda sa akin, manager na ng feed shop, may dalawa ring bahay. Yung pinakamatanda naman, kasing-edad lang ng ate ko – may sarili nang paupahan at may sarili na ring bahay.

Yung sumunod naman sa nanay ko, may ari ng sari-sari store. Pero hindi yung sari-sari store sa tabi-tabi – malakas yung tindahan nila. Ang yaman n’ya nga, eh. Wala nga lang s’yang anak. Kaya kami na lang ang tagapagmana.

Kami? Walang kumuha ng kursong komersyo sa amin. Wala namang pakialam ang mga kapatid ko. Ako? Gusto kong umuwi na lang at tumulong sa negosyo, tumigil na sa pag-aaral at pag-aralan ang mga transaksyon sa tindahan kaya lang ayaw ng nanay ko. Ako ang pinakamagaling sa aming magkakapatid — sabi nila. Ako raw ang mag-aahon ng nanay ko sa kahirapan at depresyon, aayusin ko raw ang pamilya namin. Ako ang bida parati kapag pinag-uusapan kaming magkakapatid sa reunion. Nangingiti at natatawa na lang ako pero putang ina…tama na. Pakiramdam ko itinapon nila sa akin lahat ng responsibilidad na tinanggihan ng mga kapatid ko’t tatay ko.

Nahihirapan na ako.

Bulutong

Dalawang linggo akong absent sa eskwela. Dalawang linggong halos ikulong ang sarili sa kuwarto. Hindi, hindi ako depressed, lalong hindi akong nagdodroga. Binulutong lang kasi ako.

Oo, bulutong a.k.a. chicken pox. Umuwi ako ng probinsya dahil iniwasan kong makahawa. Ayaw kong manira ng buhay ng ibang tao. Mahigit dalawang linggo rin ako sa bahay at kapansin-pansing marami akong naiwan na responsibilidad. Hindi ko naman sinasadya, hindi ko naman ginustong tubuan ng mga paltos sa buong katawan.

Hindi pala nakakatuwang magka-bulutong. Noon ko lang ulit naranasang magkaroon ng trangkaso. Wala akong ganang kumain. Nanlalamig ako kapag madaling araw. Nahihirapan akong kumilos sa takot na sumabog na lang bigla yung mga bulutong. Madali akong naiirita. Ayaw kong may lumalapit sa akin. Putang ina, kulang na lang murahin ko ang nanay ko. Akala ko mamamatay na ako.

Sa loob ng dalawang linggong pagkabilanggo ko sa apat na sulok ng kuwartong matagal ko nang hindi nakita, kasabay ng nakakatakot na pagpintig ng mga tumubo sa braso’t mga kamay ko, marami akong naalala’t napag-isipan. Malambot pala ang kama ko. Ang suwerte ko.

Sa mga oras na inaalagaan ako ng nanay ko, daan-daang bata ang naghahanap ng kalinga ng isang ina. Sa mga oras na natutulog ako sa malambot kong kama, libu-libong pamilya ang walang maayos na mahigaan sa gabi, libu-libo ang walang matirahan. Sa mga oras na kumakain ako ng inihandang almusal ng kasambahay namin, milyun-milyon na ang namamatay sa gutom.

Habang masaya kang nakikipagkuwentuhan sa kaibigan mo, may mga babaeng sumisigaw, humihingi ng tulong, pinagsasamantalahan ang kahinaan. Habang namimili ka ng sapatos sa SM, may batang nasagasaan sa isang kalsada matapos s’yang murahin ng mamang hinihingian n’ya ng kaunting limos na nakasakay sa kotseng kinatukan n’ya ng bintana. Habang naglalaro ka ng Final Fantasy sa Play Station, dalawang magkapatid ang binubugbog ng tatay nila.

Madalas — parati, wala tayong malay sa mga nangyayari sa paligid natin. Pero bakit nga ba? Nakatira naman tayo sa mundong pinangyayarihan ng mga kamaliang ito. Ah, siguro dahil mahabang panahon na tayong nakakulong sa isang mundong hindi natin namalayang nabuo sa pagnanais nating lumayo sa pananamantala ng totoong mundo. Siguro nga.

Takipsilim

Nakakatakot pagmasdan ang pagsikat ng araw, nahahabag ako tuwing naririnig ang tilaok ng mga manok at nanlalamig kapag alam kong muling babati ang mga bulaklak at paru-paro sa malamig na umaga.

Hindi madali para sa ibang tao ang gumising sa umaga. Hindi madali para sa akin. Pinipilit kong ngumiti, umunat, humikab na parang walang pakialam sa sinag ng araw na tumatagos sa bintanang nakasara. Pinipilit kong batiin ang haring araw na walang ibang iniisip kundi ang tamis ng ihip ng hangin na yumayakap. Ngunit mapait ang lasa ng sinag, nilulunod ako ng banaag. At kahit anong pilit kong paniwalain ang sarili sa tamis ng hangin, natatalo ako ng sakal nito.

Wala na akong ibang magawa — kundi ang maghintay.

Tila buhos ng malamig na tubig ang paglubog ng araw. Panaklolo ang takipsilim. Nababahiran ng uling ang paligid. Nagsisilbing kumot ang dilim. Naililihim ang mga kamalian. Naitatago ang mga luha.